تئوری انتخاب چیست؟ آشنایی کامل با نظریه انتخاب ویلیام گلسر

دنیای ادراک‌شده (Perceived World) چیست؟

در کنار دنیای مطلوب، گلسر مفهوم دیگری به نام دنیای ادراک‌شده را مطرح می‌کند. دنیای ادراک‌شده به برداشت و تفسیر ما از واقعیت اشاره دارد. ما جهان را دقیقاً همان‌طور که هست تجربه نمی‌کنیم؛ بلکه آن را از فیلتر:

• تجربه‌های گذشته
• باورها
• ارزش‌ها
• خاطرات
• برداشت‌های شخصی

می‌بینیم.

برای مثال: دو نفر ممکن است یک بازخورد مشابه از مدیر خود دریافت کنند. فرد اول آن را فرصتی برای رشد ببیند. فرد دوم آن را نشانه بی‌ارزش بودن خود برداشت کند. اتفاق یکی است، اما دنیای ادراک‌شده متفاوت است.

ارتباط دنیای مطلوب و دنیای ادراک‌شده چیست؟

از نگاه گلسر، رفتار انسان معمولاً تلاشی است برای کاهش فاصله بین:

آنچه اکنون تجربه می‌کنیم ← دنیای ادراک‌شده و آنچه می‌خواهیم تجربه کنیم ← دنیای مطلوب

هرچه فاصله این دو بیشتر باشد، احتمال تجربه احساساتی مانند:

• ناکامی
• ناامیدی
• اضطراب
• نارضایتی

بیشتر می‌شود. انسان برای کاهش این فاصله دست به انتخاب رفتار می‌زند.

رفتار کلی (Total Behavior) در تئوری انتخاب چیست؟

یکی دیگر از مفاهیم مهم نظریه انتخاب، مفهوم رفتار کلی – Total Behavior است. گلسر معتقد بود هر رفتار انسان از چهار بخش تشکیل شده است:

1. عمل – Acting
2. فکر – Thinking
3. احساس – Feeling
4. فیزیولوژی – Physiology

این چهار بخش همیشه همراه یکدیگر هستند. برای مثال، فردی که در یک جلسه مهم کاری دچار استرس می‌شود:

• عمل: ممکن است کمتر صحبت کند.
• فکر: ممکن است با خود بگوید «من موفق نمی‌شوم».
• احساس: اضطراب را تجربه کند.
• فیزیولوژی: ضربان قلب بالا برود یا بدن منقبض شود.

کدام بخش رفتار بیشتر قابل کنترل است؟

یکی از نکات مهم در نظریه انتخاب این است که انسان نمی‌تواند همه بخش‌های رفتار خود را به صورت مستقیم کنترل کند.

برای مثال: ما نمی‌توانیم به خودمان دستور دهیم: «الان دیگر ناراحت نباش.» یا: «از این لحظه اضطراب نداشته باش.» اما می‌توانیم روی بخش‌هایی مانند:

• افکار
• اعمال

تأثیر بگذاریم. وقتی افکار و اعمال خود را تغییر می‌دهیم، به مرور احساسات و واکنش‌های فیزیولوژیک نیز می‌توانند تغییر کنند. به همین دلیل گلسر پیشنهاد می‌کند برای تغییر زندگی، از بخش‌هایی شروع کنیم که کنترل بیشتری روی آن‌ها داریم.

شش اصل اساسی تئوری انتخاب

ویلیام گلسر در نظریه انتخاب، چند اصل مهم را مطرح می‌کند که پایه نگاه او به رفتار انسان هستند.

• اصل اول: ما فقط رفتار خودمان را می‌توانیم کنترل کنیم
  یکی از مهم‌ترین پیام‌های تئوری انتخاب این است: ما نمی‌توانیم دیگران را کنترل کنیم؛ فقط می‌توانیم انتخاب‌های خودمان را مدیریت کنیم. بسیاری از تعارض‌های انسانی زمانی ایجاد می‌شوند که افراد تلاش می‌کنند دیگران را تغییر دهند. مثلاً: «همسرم باید این‌گونه رفتار کند.» «کارمند من باید دقیقاً طبق خواسته من عمل کند.» «دوستم باید مرا بهتر درک کند.»
  اما از نگاه گلسر، تلاش برای کنترل دیگران معمولاً باعث کاهش کیفیت رابطه می‌شود. در مقابل، سؤال مؤثرتر این است: «من برای بهتر شدن این شرایط چه انتخابی دارم؟»

• اصل دوم: ما فقط اطلاعات دریافت می‌کنیم و منتقل می‌کنیم
  انسان‌ها نمی‌توانند مستقیماً ذهن یا رفتار دیگران را کنترل کنند. ما می‌توانیم:
  • درخواست کنیم.
  • احساس خود را بیان کنیم.
  • اطلاعات بدهیم.
    اما انتخاب نهایی طرف مقابل متعلق به خودش است. برای مثال: یک مدیر می‌تواند آموزش دهد، بازخورد بدهد و انتظارهای خود را مشخص کند؛ اما نمی‌تواند انگیزه درونی کارمند را مجبور به ایجاد کند.

• اصل سوم: گذشته بر ما اثر دارد، اما کنترل‌کننده کامل ما نیست
  گلسر اهمیت تجربه‌های گذشته را انکار نمی‌کرد، اما معتقد بود تمرکز افراطی بر گذشته همیشه به تغییر کمک نمی‌کند. گاهی افراد سال‌ها خود را با جمله‌هایی مانند این محدود می‌کنند: «من چون کودکی سختی داشتم، نمی‌توانم موفق شوم.» «من همیشه همین‌طور بوده‌ام.» «دیگر تغییر برای من ممکن نیست.»
  تئوری انتخاب می‌گوید گذشته مهم است، اما انسان همچنان توانایی انتخاب در زمان حال را دارد.

• اصل چهارم: رفتارهای ما برای ارضای نیازهای اساسی شکل می‌گیرند
  بر اساس نظریه انتخاب، پشت بسیاری از رفتارهای انسان یک نیاز اساسی وجود دارد. ممکن است فردی با پرخاشگری رفتار کند، اما در پشت این رفتار نیاز به احترام یا ارزشمندی وجود داشته باشد. ممکن است فردی منزوی شود، اما در واقع تلاش کند از خود در برابر آسیب محافظت کند. شناخت نیاز پشت رفتار، اولین قدم برای ایجاد تغییر است.
• اصل پنجم: رفتار ما یک رفتار کلی است
  انسان نمی‌تواند رفتار، فکر، احساس و فیزیولوژی را کاملاً جدا از هم ببیند. تغییر در یک بخش می‌تواند بخش‌های دیگر را تحت تأثیر قرار دهد. برای مثال: وقتی فردی شروع به فعالیت ورزشی می‌کند:
  • عمل او تغییر می‌کند.
  • افکارش درباره توانایی خود تغییر می‌کند.
  • احساس بهتری پیدا می‌کند.
  • وضعیت جسمانی او بهتر می‌شود.
• اصل ششم: ما می‌توانیم انتخاب‌های مؤثرتری داشته باشیم
  تئوری انتخاب معتقد است انسان همیشه در حال انتخاب است؛ اما همه انتخاب‌ها به یک اندازه مؤثر نیستند. یک انتخاب ممکن است در کوتاه‌مدت احساس خوبی ایجاد کند اما در بلندمدت آسیب‌زا باشد. مثلاً: فرار از یک گفت‌وگوی دشوار ممکن است در لحظه اضطراب را کم کند، اما مشکل اصلی را حل نمی‌کند. انتخاب مؤثر یعنی رفتاری که ما را به نیازها و اهداف واقعی‌مان نزدیک‌تر کند.

هفت عادت مخرب روابط از دیدگاه گلسر

ویلیام گلسر معتقد بود بسیاری از مشکلات روابط زمانی ایجاد می‌شوند که افراد تلاش می‌کنند دیگران را کنترل کنند. او هفت رفتار را به عنوان عادت‌های مخرب روابط معرفی کرد:

• انتقاد کردن: تمرکز بر اشتباهات و ضعف‌های فرد مقابل به جای گفت‌وگوی سازنده.
• سرزنش کردن: نسبت دادن تمام مشکلات به دیگری و نپذیرفتن سهم خود.
• شکایت کردن: تمرکز مداوم بر مشکل بدون تلاش برای تغییر شرایط.
• غر زدن: تلاش برای تغییر رفتار دیگران از طریق تکرار و فشار.
• تهدید کردن: استفاده از ترس برای مجبور کردن فرد مقابل به تغییر.
• تنبیه کردن: تلاش برای کنترل رفتار دیگران با ایجاد پیامد منفی.
• رشوه دادن: ایجاد تغییر با وابسته کردن رفتار فرد به پاداش بیرونی.

از نگاه گلسر، این رفتارها معمولاً باعث کاهش کیفیت رابطه و افزایش فاصله بین افراد می‌شوند.

هفت عادت سازنده روابط از دیدگاه گلسر

در مقابل عادت‌های مخرب، گلسر هفت رفتار را برای ایجاد روابط سالم پیشنهاد می‌کند:

• حمایت کردن
• تشویق کردن
• گوش دادن فعال
• احترام گذاشتن
• اعتماد کردن
• پذیرش کردن
• مذاکره و پیدا کردن راه‌حل مشترک

این رفتارها به جای کنترل دیگران، بر ایجاد ارتباط، همکاری و درک متقابل تمرکز دارند.